Eurypides: Życiorys, tragedia, Bachantki, Ifigenia, Elektra i inne dzieła

2

Eurypides (stgr. Eὐριπίδης) był jednym z trzech najwybitniejszych tragików ateńskiego okresu klasycznego, obok Eschylosa i Sofoklesa. Przypisuje mu się autorstwo od 92 do 95 sztuk, z których do dziś w niemal całości przetrwało 19. Urodził się około 480 roku p.n.e. na wyspie Salamina, a zmarł około 406 roku p.n.e. w wieku około 74 lat, prawdopodobnie w Macedonii. Jego życie osobiste, naznaczone niepowodzeniami małżeńskimi, i twórczość, pełna psychologicznej głębi i innowacji, uczyniły go postacią fascynującą dla kolejnych pokoleń.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Około 74 lat w chwili śmierci.
• Żona/Mąż: Miał dwie żony: Melite i Choerine.
• Dzieci: Brak szczegółowych informacji o dzieciach.
• Zawód: Tragik.
• Główne osiągnięcie: Zrewolucjonizowanie tragedii greckiej poprzez psychologiczny realizm i skupienie na wewnętrznych przeżyciach postaci.

Kim był Eurypides? Podstawowe informacje o wybitnym tragiku

Eurypides, postać monumentalna w historii teatru antycznego, zaliczany jest do grona najwybitniejszych dramaturgów greckich. Obok Eschylosa i Sofoklesa, stanowi filar tragedii ateńskiej, a jego dzieła przetrwały w znaczącej liczbie do naszych czasów. Urodzony w burzliwym okresie, około 480 roku p.n.e., na wyspie Salamina, data jego narodzin jest symbolicznie powiązana z triumfem Greków nad Persami w bitwie pod Salaminą. Tragik zmarł około 406 roku p.n.e., w wieku około 74 lat, prawdopodobnie na dworze króla Archelaosa I w Macedonii, co świadczy o jego międzynarodowym uznaniu.

Dorobek literacki Eurypidesa jest imponujący. Przypisuje mu się autorstwo od 92 do 95 sztuk, z których do dziś zachowało się w niemal całości 19. Jest to liczba znacznie przewyższająca zachowane dzieła Eschylosa i Sofoklesa, co czyni go najpłodniejszym spośród wielkich tragików greckich. Ta obfitość zachowanych utworów pozwala na dogłębne analizowanie jego stylu, ewolucji twórczej i wpływu na rozwój tragedii greckiej. Jego sztuki, takie jak „Medea”, „Hippolytos”, „Hekabe”, „Trojanki” czy „Bachantki”, do dziś stanowią kanon literatury światowej i są wystawiane na scenach całego globu.

Rodzina i życie prywatne Eurypidesa

Życie prywatne Eurypidesa, podobnie jak jego twórczość, było przedmiotem zainteresowania i komentarzy. Jego rodzicami byli Mnesarchus, który trudnił się handlem detalicznym, oraz Cleito. Tradycja komediowa, zwłaszcza w dziełach Arystofanesa, przedstawiała jednak matkę Eurypidesa w sposób karykaturalny, co miało umniejszać znaczenie tragika. Według przekazów, ojciec Eurypidesa otrzymał od wyroczni przepowiednię o wielkich sukcesach syna, co skłoniło go do forsowania u chłopca treningów lekkoatletycznych.

Relacje rodzinne Eurypidesa nie należały do najszczęśliwszych. Jego życie małżeńskie opisywane jest jako pasmo nieszczęść. Miał dwie żony, Melite i Choerine, a według przekazów obie miały być mu niewierne. Te osobiste doświadczenia mogły znaleźć odzwierciedlenie w jego dziełach, w których często przedstawiał złożone i trudne relacje międzyludzkie. W późniejszym wieku Eurypides stał się postacią bardziej samotniczą. Według legendy, zamieszkał w jaskini na Salaminie, która do dziś znana jest jako Jaskinia Eurypidesa. Tam miał zbudować imponującą bibliotekę i poświęcić się tworzeniu swoich dzieł.

Kariera i innowacje w teatrze

Kariera Eurypidesa w ateńskim świecie teatralnym rozpoczęła się w 455 roku p.n.e., kiedy to zadebiutował w konkursie City Dionysia. Był to zaledwie rok po śmierci Eschylosa. Na swoje pierwsze zwycięstwo musiał czekać aż do 441 roku p.n.e. W ciągu całej swojej długiej kariery Eurypides zdobył tylko pięć zwycięstw w konkursach dramatycznych. Jego sztuki były kopiowane i studiowane przez stulecia, co świadczy o ich trwałej wartości artystycznej i intelektualnej.

Eurypides był wielkim innowatorem teatralnym. Jako pierwszy zaczął przedstawiać mitycznych bohaterów nie jako idealizowane postacie, lecz jako zwykłych ludzi, obarczonych ludzkimi namiętnościami i słabościami. Ten psychologiczny realizm i skupienie na wewnętrznych przeżyciach postaci stanowiło odejście od tradycyjnego podejścia. Arystoteles nazwał go „najbardziej tragicznym z poetów”. Jego twórczość można podzielić na kilka okresów, od wczesnych tragedii takich jak „Medea” i „Hippolytos”, przez okres patriotyczny, czas rozczarowania wojną widoczny w „Hekabe” i „Trojankach”, aż po finałową rozpacz i refleksję nad naturą boskości i ludzkiej wiary, wyrażoną w „Bachantkach”.

Ewolucja twórczości Eurypidesa

• Okres wczesnych tragedii: „Medea”, „Hippolytos”
• Okres patriotyczny
• Czas rozczarowania wojną: „Hekabe”, „Trojanki”
• Finałowa rozpacz: „Bachantki”

Dzieła i ich znaczenie

Zachowane dzieła Eurypidesa stanowią bogactwo literatury antycznej, oferując wgląd w złożoność ludzkiej psychiki i uniwersalne problemy egzystencjalne. Wśród niemal 19 w pełni zachowanych sztuk znajdują się takie arcydzieła jak „Medea”, „Hippolytos”, „Alcestis”, „Andromacha”, „Herakles”, „Błagalnica”, „Trojanki”, „Hekabe”, „Fenicjanki”, „Orestes”, „Ijon”, „Rezos”, „Dzieci Heraklesa”, „Oszalały Herakles”, „Fedra” oraz „Ifigenia w Aulidzie” i „Bachantki”. Wiele z tych tragedii porusza tematykę miłości, zdrady, zemsty, sprawiedliwości, przeznaczenia i relacji między ludźmi a bogami.

Styl Eurypidesa charakteryzował się głęboką analizą psychologiczną postaci, co stanowiło novum w ówczesnym teatrze. Poprzez techniki takie jak monolog i rozbudowane dialogi, tragik tworzył postaci wielowymiarowe. Jego sztuki często zawierały elementy filozoficzne. Arystoteles w swojej „Poetyce” docenił Eurypidesa za jego wkład w rozwój tragedii, choć krytykował go za zbyt częste stosowanie „deus ex machina”. Mimo to, jego innowacyjne podejście do przedstawiania mitologicznych bohaterów i ich wewnętrznych zmagań wywarło ogromny wpływ na późniejszą literaturę i teatr.

Osiągnięcia i uznanie

Choć za życia Eurypides nie cieszył się tak spektakularnymi sukcesami w konkursach dramatycznych jak jego poprzednicy, jego dorobek artystyczny okazał się trwalszy i bardziej wpływowy. W ciągu swojej kariery zdobył tylko cztery konkursy dramatyczne w Atenach. Jednak jego piąte i zarazem najważniejsze zwycięstwo przyszło pośmiertnie, w 405 roku p.n.e. Wówczas wystawiono jego arcydzieła „Bachantki” oraz „Ifigenia w Aulidzie”, które przyniosły mu zasłużone uznanie.

Eurypides stał się jednym z „czterech filarów” starożytnej edukacji, obok takich postaci jak Homer, Demostenes i Menander. Jego sztuki były kopiowane, studiowane i analizowane przez stulecia, stanowiąc integralną część programów nauczania. Warto zaznaczyć, że według Plutarcha, niektórzy wzięci do niewoli Ateńczycy zdołali uniknąć śmierci tylko dlatego, że potrafili recytować fragmenty tekstów Eurypidesa. Jest to niezwykły dowód na siłę oddziaływania jego słów.

Kluczowe nagrody i osiągnięcia Eurypidesa

Kontrowersje i współczesne postrzeganie

Eurypides był postacią kontrowersyjną już w czasach swojego życia. Jego innowacyjne podejście do tragedii i psychologiczne portrety postaci często spotykały się z krytyką. Był nieustannie wyśmiewany przez współczesnych mu poetów komediowych, zwłaszcza przez Arystofanesa. W swoich komediach, takich jak „Żaby”, Arystofanes przedstawiał Eurypidesa jako niebezpiecznego intelektualistę, który swoimi sztukami niszczy tradycyjne wartości i podważa autorytet bogów.

Krążyły również plotki podważające samodzielność twórczą tragika. Sugerowano, że w pisaniu sztuk pomagał mu filozof Sokrates lub aktor Cephisophon. Te zarzuty miały na celu umniejszenie jego osiągnięć. Eurypides często oskarżany był także o bezbożność lub ateizm. Jego sztuki, w których bogowie bywali przedstawiani w sposób bardziej ludzki, a ich działania kwestionowane, mogły budzić niepokój wśród konserwatywnych odbiorców. Sztuka „Bachantki”, przez niektórych badaczy interpretowana jako próba odparcia tych zarzutów, ukazuje w sposób dramatyczny konsekwencje braku wiary i bluźnierstwa. Przedstawianie przez niego kobiet jako postaci silnych, myślących i filozofujących było w ówczesnych Atenach skandalizujące.

Zarzuty i krytyka wobec Eurypidesa

• Wyśmiewanie przez poetów komediowych (np. Arystofanes).
• Plotki o pomocy Sokratesa lub Cephisophona w pisaniu sztuk.
• Oskarżenia o bezbożność lub ateizm.
• Skandalizujące przedstawianie silnych postaci kobiecych.

Ciekawostki z życia Eurypidesa

Życie i twórczość Eurypidesa obrosły licznymi legendami i anegdotami. Według Plutarcha, niektórzy wzięci do niewoli Ateńczycy zdołali uniknąć śmierci w Syrakuzach tylko dlatego, że potrafili recytować fragmenty tekstów Eurypidesa. Ten fakt świadczy o ogromnej popularności i wpływie jego dzieł. Istnieje również legenda, że po jego śmierci cenotaf tragika w pobliżu Pireusu został uderzony piorunem, co interpretowano jako znak jego wyjątkowej mocy i boskiego uznania.

Eurypides jest również pamiętany jako innowator wprowadzający do teatru postać „deus ex machina”. Wykorzystywał on urządzenie zwane *mechane* do podnoszenia aktorów w powietrze, co pozwalało na efektowne zakończenie sztuki lub interwencję boską w rozwój akcji. Choć technika ta bywała krytykowana, stanowiła ważny element wizualny i narracyjny ówczesnego teatru. Jego styl był tak charakterystyczny, że poeta Cratinus ukuł termin „euripidaristophaniser”, aby opisać kogoś, kto łączył w sobie intelektualne zacięcie Eurypidesa z komediowym stylem Arystofanesa.

Podsumowując, Eurypides pozostaje jednym z najważniejszych twórców tragedii antycznej, którego innowacyjne podejście do przedstawiania ludzkich emocji i problemów egzystencjalnych do dziś rezonuje z czytelnikami i widzami. Jego dorobek literacki, choć częściowo utracony, nadal stanowi fundament klasycznej dramaturgii i inspirację dla współczesnych twórców.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Euripides